در راه بازگشت به بند در این فکر بودم که چه­طور خبر بریدن خلیل و لو رفتن تشکیلات زندان را برای بچه­ها بازگو کنم. شاید باورش برای خیلی­ها که از او اسطوره ساخته بودند، مشکل باشد. فکر می­کردم چه کسان دیگری حرف زده­اند، موسی، محسن، بهروز... برای بقیه چه اتفاقی افتاده است. خیلی­ها از هم­دیگر اطلاعات داشتند. هر کدام بریده باشد می­تواند اطلاعات لو نرفته بیرون را بدهد. وضع خیلی خطرناک به نظر می­رسید. خیلی­ها در آستانه اعدام قرار می­گرفتند.

بسیاری از زندانیان بعد از آزادی دوباره فعالیت را شروع کرده بودند. یا هسته مقاومت درست می­کردند یا به عراق می­رفتند. تشکیلات نقش موثری در هر دو مورد داشت. وحشت من به­خاطر تشکیلات نبود بلکه به ­دلیل اطلاعات خارج از زندان بود که اکثر زندانیان با روابط صمیمانه­ای که باهم داشتند برای هم تعریف کرده بودند. در آن دوران من با اسم مستعار در زندان بودم و حتی نزدیک­ترین دوستانم هم از آن اطلاع نداشتند. من همیشه شرایط زندان و بیرون را به­خوبی تحلیل می­کردم.

یک روز صبح اسم من و چند نفر دیگر را برای رفتن به بازداشتگاه از بلندگو اعلام کردند. ترسیده بودم. شرایط بازداشتگاه خیلی وحشت­ناک بود. از بند بیرون آمدیم و جلو هشتی تحویل پاسدارانی شدیم که ما را به بازداشتگاه می­بردند. ماشین مخصوص حمل زندانیان و جنازه­ها که شبیه به آمبولانس بود جلو در بزرگ منتظر بود. همان ماشینی که بارها با آن به بازداشتگاه و بالعکس منتقل شده بودم. خدا می­دانست جنازه چند نفر را تا به­حال با آن حمل کرده بودند. بوی مخصوصی در ماشین پیچیده بود. کف ماشین تعداد زیادی چشم­بند بود. چشم­بندها را باید هنگام خروج به چشم می­زدیم. ماشین دو پنجره کوچک رو به بیرون داشت اما کرکره­های آهنی که روی آن نصب شده بود مانع از دیدن بیرون می­شد. فقط قسمتی از آسمان معلوم بود. خیلی دلم می­خواست یک بار دیگر مردم و خیابان­ها را ببینم. دلم برای مردم تنگ شده بود. می­توانستم حدس بزنم از کدام خیابان­ها عبور می­کنیم. در بین راه باهم شوخی می­کردیم و می­خندیدیم. شاید ترسیده بودیم و یا شاید مرگ را مسخره می­کردیم. حدود نیم ساعت در راه بودیم. به محض این که رسیدیم صدایی از بیرون امر کرد چشم­بندها را بزنیم. یکی­یکی پیاده شدیم و کورمال­کورمال جلو رفتیم. یک پاسدار آستین نفر اول را گرفته بود و بقیه دست­شان روی شانه نفر جلویی بود. وارد راهرو اصلی شدیم. بازرسی بدنی انجام شد. چیز ممنوعه نداشتیم. لباس­ها را پوشیدیم و دوباره به راه افتادیم و جایی رو به دیوار ایستادیم. بوی غذا در راهرو پیچیده بود سرما آزاردهنده بود. از ایستادن خسته شدم. کمی این­پا آن­پا کردم وروی زمین  نشستم. بقیه هم همین کار را کردند. خسته شده بودیم و نمی­دانستیم چه مدت باید انتظار بکشیم. موقع نشستن کسی به ما اعتراض نکرد. متوجه شدیم کسی در راهرو نیست. یکی­یکی چشم­بندها را کمی بالا زدیم. راهرو خلوت بود. به نظر می­رسید بازداشتگاه نسبت به چند سال قبل تغییراتی کرده است. اتاقک­های چوبی که ساخته شده بود نیمی از راهرو را اشغال کرده بود. باهم پچ­پچ می­کردیم و آهسته می­خندیدیم.

صدای پایی از انتهای راهرو می­آمد. چشم­بندها را پایین کشیدیم. صدای پا نزدیک شد و یک نفر با صدای آرام گفت: کی گفت بنشینید؟ من گفتم خسته بودم نشستم. ناگهان لگد محکمی به پهلوی من زد که نقش زمین شدم. دوباره به­صف شدیم. می­خواستند ما را بین بندها و سلول­ها تقسیم کنند. دلم می­خواست به انفرادی بروم. بندهای عمومی وحشت­ناک بودند و توابین زندانیان را اذیت و آزار می­کردند. دعا و نماز و ناله و گریه آن­ها آدم را کلافه می­کرد. انفرادی­ها سرد و کم­نور بودند ولی بهتر از عادل­آباد و بندهای عمومی بازداشتگاه بودند. خاطرات بد بازداشتگاه در ذهنم زنده شد.
در سال ٦۰، در آن روزهای اعدام­های جمعی، بندها از خون و چرک بدن شکنجه شدگان پر بود. چه روزها و شب­هایی را در این­جا به­سر بردیم. پیر و جوان و دختر وپسر، صدای ناله و فریادهای­مان به گوش هیچ­کس نمی­رسید.
وارد راهرو انفرادی­ها شدیم. خوش­حال شدم که به بند نرفتم. داخل سلول شدم و چشم­بند را برداشتم. یک نفر روی یک پتوی سربازی روی زمین خوابیده بود. از سرما خودش را جمع کرده بود. دستی روی سرش کشیدم. بلند شد و نشست. بوی خون و عفونت تندی در سلول پیچیده بود. سلام کردم. آشنا نبود. اسم­اش عبدالله و بچه بوشهر بود. صورتی تیره و اندامی لاغر و بلند داشت. پاهایش در باند کثیفی پیچیده شده بود و زخم­های تنش چرک کرده بود. به­سختی حرف می­زد. با این­همه گفت و گویی را آغاز کردیم:
کی دستگیر شدی؟
سه هفته پیش.
بازجویی­ات تمام شده؟
نمی­دونم، دیروز از زیرزمین آوردنم بالا.
چند دفعه رفتی زیرزمین؟
دو دفعه.
چند ضربه شلاق خوردی؟
هر دفعه ٣۰ تا ٤۰ ضربه اولش به­هوش بودم، بعد حساب از دستم در رفت.

پیراهن خونی­اش را کمی بالا زدم. از جا پرید و گفت دست نزن، درد می­گیره. می­خواستم ببینم زخم­های کمرش هم چرک کرده یا نه. کابل روی کابل خورده بود و زخم­ها هنوز تازه بودند. پرسیدم چرا درخواست پانسمان نمی­کنی­ گفت کسی که پانسمان می­کند توابه. خیلی عوضی و بدجنسه، به دردسرش نمی­ارزه.

سلول ما خیلی کوچک بود. اگر یک نفر دیگر به ما اضافه می­شد باید روی هم می­خوابیدیم. توالت و دست­شویی نداشت. سه نوبت در روز حق استفاده از دست­شویی به مدت پنج دقیقه برای هر سلول بود. سلول­ها از یک تا شش هفت نفره بود. چند لیوان، بشقاب ویک پارچ پلاستیکی و یکی دو پتو تنها دارایی ما بود. پارچ آب­خوری در سلول انفرادی نعمت بزرگی بود. اگر در طول روز شاش داشتیم از پارچ استفاده می­کردیم. اگرچه فقط چند ساعتی بود که وارد سلول شده بودم ولی خیلی زود به­آن عادت کردم. روی دیوارها یادگاری­های زیادی نوشته شده بود. زندانبانان سعی کرده بودند آن­ها را پاک کنند اما می­شد بعضی اسم­ها را خواند.

صدای باز و بسته شدن در سلول­ها می­آمد. بلندگو به کار افتاد و دعای قبل از اذان پخش شد. موقع ناهار و استفاده از دست­شویی بود. از صدای کشیده شدن پاها روی زمین می­شد فهمید که همه سلول­ها پر است و بقیه وضع بهتری از عبدالله ندارند. در سلول ما باز شد. چشم­بندها را طوری به چشم زدیم که فقط جلوی پا را می­شد دید. به عبدالله کمک کردم بلند شود. درد داشت و به سختی راه می­رفت اما آه و ناله نمی­کرد. با این که زندانبان را نمی­دیدم می­توانستم حس کنم که او تا چه اندازه نسبت به عکس­العمل عبدالله احساس حقارت می­کند. به سرعت از توالت و دست­شویی استفاده کردیم. به عبدالله کمک کردم دست و رویش را شست. از دست­شویی کسانی استفاده می­کردند که تازه شکنجه شده بودند و کم­تر حوصله و توان نظافت آن­جا را داشتند. در فرصت باقی­مانده به سرعت توالت و دست­شویی را نظافت کردم و زمین آن را دستمال کشیدم. به سلول برگردانده شدیم. غذا عدس پلو بود. کم بود ولی هنوز گرم بود. از آن­جا که از استفاده از چشم­های­مان محروم بودیم، گوش و بقیه حس­های­مان پویایی خاصی یافته بودند و بو و صدا را جذب می­کردند. بوی غذا، بوی خون و عفونت، بوی مواد ضدعفونی کننده، صدای خنده، صدای دادوفریاد زندانی موقع شکنجه، صدای پا، صدای کلید، صدای مورس و صدای سرفه و عطسه. صدای بلندگو آزاردهنده بود. یک نفر سخنرانی می­کرد اما من هیچ چیز از آن نمی­فهمیدم. عبدالله هم نمی­فهمید. وقتی بلندگو روشن بود ما می­توانستیم بلندتر حرف بزنیم. صدای­مان بیرون نمی­رفت.
در سروصدای بلندگو خوابمان برد. عبدالله در خواب ناله می­کرد و هذیان می­گفت. از سرما از خواب بیدار شدم. عطسه می­کردم. بچه­ها همیشه می­گفتند من با صدای خاصی عطسه می­کنم. از صدای عطسه من دوستانم فهمیدند من هم نزدیکی­های آن­ها هستم. صدای مورس می­آمد. حسن بود که سلام می­کرد. شاید چهار سلول آن طرف­تر از من، فرهاد هم با او بود. بهروز و محود زارع هم در سلول بغلی بودند.

عبدالله بیدار شده بود. می­خواست چیزی بگوید اما از او خواهش کردم سکوت کند. او ابتدا متوجه نمی­شد اما به تدریج صدای مورس را که با ته قاشق روی دیوار یا کف زمین زدن می­شد تشخیص داد. گرچه نمی­توانست آن را بخواند. در واقع قواعد مورس ما با مورسی که زندانیان زمان شاه داشتند فرق می­کرد. قواعد آن را فقط تعدادی از بچه­های قدیمی بلد بودند. "من درآودی" بود.

با محمود و بهروز چند ساعت از همین طریق صحبت می­کردم و اطلاعات ردوبدل می­کردیم. وضع بچه­ها و اطلاعات لورفته مهم­ترین مسائل ما بود. چند روز بعد صدای بلند و آشنایی به گوشم رسید. صدای نصیری بازپرس دادگاه انقلاب بود. معلوم نبود این­جا چه می­کند. حتما آمده بود تا با شکنجه کردن منافقان و کافران جای بهتری در بهشت برای خود دست و پا کند. آدم وحشی، بی­تربیت و اوباشی بود. همیشه عادت داشت زندانیان را مسخره کند و فحش­های رکیکی می­داد که لایق خودش بود. خیلی دلم می­خواست می­توانستم با مشت دهانش را له کنم. او جزو باندی بود که دادستانش آخوند میرعماد و حاکم شرع­اش رمضانی بود. آن­ها در شهرهای بندرعباس، آباده و بوشهر زندانیان را قتل­عام کرده بودند و از مدتی پیش در شیراز مستقر شده بودند.

نصیری با بعضی از زندانیان در انفرادی صحبت می­کرد. آمده بود به وضع بازداشتگاه سرکشی کند. به سلول بغلی که محود زارع در آن بود رفت. محمود در مورد وضع بد بازداشتگاه و انفرادی­ها حرف زد و می­گفت هواخوری هفته­ای یک بار کم است و پانسمان زخم­ها دیربه دیر انجام می­شود و باقی کمبودها. در حین صحبت­اش اشاره کرد که در زندان­های اسراییل با زندانیان فلسطینی بهتر از ما رفتار می­شود. نصیری از شنیدن این حرف عصبانی شد و شروع به دادن فحش­های رکیک کرد. صدای ردوبدل شدن مشت و لگد به خوبی به گوش می­رسید و نشان می­داد که محمود با نصیری درگیر شده است. ظاهرا بهروز سعی می­کرد آنان را از هم جدا کند ولی محمود نصیری را حسابی زیر مشت گرفته بود. ناگهان صدای شلیک کلت کمری آمد و همه جا ساکت شد. بعد صدای آخرین ناله­ها، فریادها و جان دادن محمود را شنیدیم و صدای گریه بهروز و صدای دویدن بازجوها و زندانبان­ها را. نصیری گلوله­ای در سر محمود شلیک کرده بود و حالا عربده می­کشید، فحش می­داد و حریف می­طلبید. دقایقی بعد صدای گریه بهروز و بغض­های فروخورده ما، همراه با صدای شست و شوی زمینی که خون محمود بر آن ریخته بود، در صدای نوحه آهنگران گم شد.